Ĉapitro 11: La vivo de Einstein

The reflexive pronoun si

Most transitive verbs show someone or something (the subject) performing an action on a different someone or something (the object):

Subject Verb Object
La knabo trinkas la lakton
the boy drinks the milk

With some verbs it’s possible to apply the action to oneself: in such cases, we translate myself, yourself/yourselves and ourselves as me (min), you (vin) and us (nin):

Mi lavas min.
I wash myself.
Vi flatas vin.
You flatter yourself.
Ni amuzis nin.
We amused ourselves.

So far there’s no doubt about who the object is. But there is a doubt with li, ŝi, ĝi, ili and oni. For example, with li lavas lin = he washes him, we don’t know who him refers to.

This problem is solved by the reflexive pronoun si, (or sin, when used as the object.) The words himself, herself, itself and themselves are all translated by si(n):

Li vidis sin.
He saw himself.
Ŝi admiris sin.
She admired herself.
Ĝi lekis sin.
It licked itself.
Ili amuzis sin.
They amused themselves.
La virino parolis al si.
The woman spoke to herself.
La hundo rigardis al si.
The dog looked at itself.
La infanoj legis al si.
The children read to themselves.

We call the pronoun reflexive because it reflects back on the subject of its verb.

sia

In a previous chapter we saw that -a is added to the personal pronouns to translate my, your, our, etc. The -a can also be added to the reflexive pronoun si to show that the object belongs to the subject. So sia is translated by his (own), her (own), their (own) etc., depending on the subject:

Li trinkis sian bieron.
He drank his (own) beer.
Ŝi trinkis sian teon.
She drank her (own) tea.

When two subjects appear in the same sentence, sia always refers back to its own subject:

Subject #1 Subject #2
Li trinkis sian bieron kaj ŝi trinkis sian teon.
He drank his beer and she drank her tea.

The first sian = his, because it refers to li; and the second sian = her, because it refers to ŝi.

If we were to say Li trinkis lian bieron, this would mean he drank somebody else’s beer, not his own. In this example, George did the drinking, but what he drank was not his own beer:

Johano ne estis kontenta ĉar Georgo trinkis lian bieron.
Johano was not pleased because Georgo drank his (Johano’s) beer.

Here sian = its, because it refers to the subject lia hundo:

Subject #1 Subject #2
Li diras, ke lia hundo lavas sian vizaĝon.
He says that his dog is washing its face.

And here sian = their, because it refers to ili:

Subject #1 Subject #2
Li vidis, ke ili finis sian laboron.
He saw that they had finished their work.

If the noun is plural, sia must agree with it, just like other adjectives:

Ili legis siajn librojn.
They were reading their books.

The main thing to remember is that si(a) can’t be in the subject; it can only refer back to a subject. For example, it would be incorrect to say Li diris, ke sia hundo …

The suffix -ig

The suffix -ig expresses a causing or bringing about of an action or state. As an independent word, igi = to cause.

kompleta complete
kompletigi to (cause to be) complete
   
seka dry
sekigi to (cause to be) dry
   
pura clean
purigi to clean, cleanse, purify
   
klara clear
klarigi to explain, clarify
   
nigra black
nigrigi to blacken (make black)
   
ruĝa red
ruĝigi to redden (make red)
   
blanka white
blankigi to whiten (make white)
   
sana healthy
sanigi to make well, heal
   
kun with
kunigi to connect, unite, join together
   
sub under
subigi to subdue, overwhelm
   
timi to fear
timigi to cause to fear, frighten
   
nulo zero, null, naught
nuligi to nullify, annul, cancel

The suffix -ig can also be used to form transitive (causative) verbs from non-transitive verbs:

fali to fall
faligi to fell (a tree, etc.), to drop
   
kuŝi to lie
kuŝigi to lay (something) down
   
daŭri to go on, endure
daŭrigi to continue (cause to go on)
   
iri to go
irigi to propel (cause to go)
   
miri to marvel, be amazed
mirigi to astonish (cause to marvel)
   
veni to come
venigi to summon

English sometimes uses the same verb for both intransitive and transitive senses, but in Esperanto we use -ig for the latter:

boli to boil (be boiling)
boligi to boil (cause to boil)
   
droni to drown (perish)
dronigi to drown (kill by drowning)
   
bruli to burn (be on fire)
bruligi to burn (set on fire)
   
flosi to float (be floating)
flosigi to float (cause to float)

Ekzerco 11.1

Traduku anglen:

  1. Tiu viro parolas al si.
  2. Mi lavas min antaŭ mia matenmanĝo.
  3. Mi vidis lin hieraŭ.
  4. Mi vidis min en la spegulo (mirror).
  5. Li ne flatis min, sed li flatis sin.
  6. La infanoj legis al si kiam mi vidis ilin.
  7. Andreo ne estas kontenta ĉar lia patro trinkis lian lakton. (Careful: whose milk?)
  8. La patrino ne sciis, ĉu Maria trinkas ŝian lakton, aŭ la sian.
  9. Sed Maria diris al ŝi, ke ŝi trinkas sian lakton.
  10. Tio kontentigis ŝian patrinon.
  11. Mi klarigis al mia frato, kiel mi faris la laboron.
  12. Mi faris ĝin tiel por faciligi ĝin.
  13. La knabo kuŝigis sin sur la lito.
  14. La knabinoj ludis per siaj ludiloj.

Ekzerco 11.2

Traduku esperanten:

  1. The teacher spoke to the class, but he did not amuse them.
  2. They amused themselves.
  3. Johano says that his friend is drinking his beer (i.e. the friend’s own beer).
  4. Johano says that his friend is drinking his beer (i.e. Johano’s beer).
  5. I saw that the children (had) finished their work.
  6. The child was playing with (per) red ink, and reddened his hands.
  7. He also reddened his clothes.
  8. Can you explain this to me?
  9. Have you cleaned the floor?
  10. Dry your clothes.

Ekzerco 11.3

Express each word with a verb ending in -igi. You may need to use an affix or preposition. A hint in parentheses gives the meaning.

  1. to cure (to make well again)
  2. to improve (to make better)
  3. to facilitate (to make easy)
  4. to compel (to cause to have to; to make obligatory)
  5. to diversify (to make diverse)
  6. to equalize (to make equal)
  7. to rejuvenate (to make young again)
  8. to liberate (to cause to be free)
  9. to necessitate (to make necessary)
  10. to mail (to cause to be in the mail)

More suffixes

-iĝ

The suffix -iĝ expresses a state that has come into being. As an independent word, iĝi = to become.

From adjectives:
evidenta evident
evidenti to become evident
   
malseka wet
malseki to become (get) wet
   
malpura dirty
malpuri to become (get) dirty
   
pala pale
pali to grow (turn) pale
   
plena full
pleni to become full
From nouns, prepositions, affixes and adverbs:
amiko friend
amiki to become friends
   
edzo husband
edzi to marry (become a husband)
   
edzino wife
edzini to marry (become a wife)
   
kun with
kuni to unite, become joined
   
ano a member
ani to join (a society, etc.)
From verbs:
sidi to sit
sidi to become seated, sit down
   
stari to stand
stari to get on one’s feet, stand up

The suffix -iĝ is often used to make transitive verbs intransitive: to show that an action is taking place to the subject without mentioning a cause, as with the passive voice in English:

naski to bear, give birth to
naski to be born
   
eduki to educate (someone)
eduki to be educated
   
montri to show (something)
montri to appear, be shown
   
detrui to destroy (something)
detrui to be destroyed
   
komenci to begin (something)
komenci to be started
   
fini to finish (something)
fini to come to an end
   
renkonti to meet (someone)
renkonti to come together
   
trovi to find (something)
trovi to be found

-ec

The suffix -ec is used to form abstract nouns expressing the quality or characteristic indicated in the root, like the English suffixes -ness, -hood, or -ship:

bona good
boneco goodness
   
patrino mother
patrineco motherhood
   
amiko friend
amikeco friendship
   
juna young
juneco youth, youthfulness
   
relativa relative
relativeco relativity
   
granda great, large
grandeco greatness, magnitude, size
   
vera true
vereco truth
   
ebla possible
ebleco possibility
   
bonkora kind
bonkoreco kindness

-ist

The suffix -ist is used to denote one who is habitually occupied with the thing or matter named in the root, for example as a profession:

tajpi to type
tajpisto typist
   
dento tooth
dentisto dentist
   
arto art
artisto artist
   
instrui to teach
instruisto teacher
   
scienco science
sciencisto scientist
   
muziko music
muzikisto musician
   
labori to work
laboristo worker
   
plumbo lead (metal)
plumbisto plumber
   
ĵurnalo newspaper
ĵurnalisto journalist

-ism

The suffix -ism denotes a doctrine, practice, or school of thought (like English “-ism”):

katoliko a Catholic
katolikismo Catholicism
   
Markso Marx (Karl)
marksismo marxism
   
kanibalo cannibal
kanibalismo cannibalism
   
internacia international
internaciismo internationalism

“Please”

You already know how to use mi petas for please, but this is often not convenient at the beginning of a sentence. At the beginning of a sentence we can use bonvolu followed by an infinitive:

Bonvolu veni ĉi tien.
Please come here.
Bonvolu helpi min.
Please help me.

We also often use bonvolu by itself when offering something to somebody, inviting somebody to sit down, etc. – i.e. where it’s obvious what you want the person to do.


Albert Einstein

Teksto: La vivo de Einstein

Revoluciisto de la scienco

La 14-a de Marto estas la datreveno1 de la naskiĝo de granda homo. Je tiu ĉi tago, en la jaro 1879, naskiĝis Albert Einstein. Li edukiĝis en München kaj en Aarau. En frua juneco evidentiĝis lia genio pri matematiko. Lia onklo tre simple klarigis al li pri algebro: kaj la eta knabo, sen ia helpo, solvis tutan libron de algebraj problemoj. Li eniris2 la universitaton de Zürich, kaj deziris fariĝi instruisto. Sed fakte, en 1902, li fariĝis teknika fakulo en la svisa patentejo.

En 1903 li edziĝis al slava fraŭlino: sed poste oni nuligis tiun geedziĝon, kaj en 1916 li reedziĝis, al sia kuzino Else. Unu filino naskiĝis al ili.

La junulo kiu revoluciigis la sciencan mondon

Dum sia libera tempo li konstante studis la misteron de la universo, kaj doktoriĝis3 ĉe la universitato de Zürich. Fine, en la memorinda jaro 1905, li verkis plurajn gravegajn artikolojn. La ĉefa el ili estis tiel originala, ke eĉ grandaj sciencistoj ne povis kompreni ĝin. Nur en 1915 li kompletigis sian Ĝeneralan Teorion pri Relativeco.

La grandeco de tiu teorio konsistas en tio: ke ĝi radikale ŝanĝis niajn konceptojn pri la leĝoj de la universo. Ni trovas, ke la principoj de Newton kaj de Eŭklid estas nur oportunaĵoj, kaj ne reprezentas la realan verecon! Ni devas, do, kvazaŭ rekomenci de la komenco: kaj longa laborado estas ankoraŭ necesa por plene esplori ĉiujn eblecojn4 de tia grandioza teorio.

Germanujo forpelis5 sian grandan filon

De 1914 ĝis 1933 Einstein laboris en sia patrolando Germanujo. La registaro6 de Hitler atakis lin ĉar li estis judo; do en 1933 li lasis Germanujon kaj elmigris, unue al Svislando, poste al Usono. Li loĝis en Princeton, kie li mortis je la 18-a de Aprilo, 1955.

Einstein: humila, simpla homo

Krom sciencisto, Einstein estis ankaŭ bona muzikisto, per piano kaj violono. Persone, li estis homo simpla kaj humila, de granda bonkoreco.7 Ĉiuj homoj ne nur respektis, sed amis lin. Li diris, ke se li povus revivi sian vivon, li preferus esti simpla laboristo, ekzemple plumbisto. Politike, li estis socialisto kaj pacifisto, kiu abomenis militon. Dum la lastaj jaroj li malgajiĝis,8 ĉar li timis, ke liaj propraj eltrovoj9 kondukis al situacio, en kiu la homoj povas detrui sin per atombomboj. Ĵurnalisto iam demandis al Einstein: “Ĉu vi povas antaŭdiri,10 kiajn armilojn oni uzos en tria mondmilito?” Li respondis: “Ne; sed mi ja povas antaŭdiri, kiajn armilojn oni uzus en kvara mondmilito – ŝtonojn kaj bastonojn!”

  1. “return-of-the-date”: anniversary
  2. “went-in”, entered.
  3. “became-a-doctor”: graduated.
  4. ebla + eco: “possibility”
  5. for-pelis: drove away
  6. “group of rulers”: government.
  7. “good-heartedness”: kindness.
  8. mal-gaj--is: became sad.
  9. el-trovo: finding out, discovery.
  10. antaŭ-diri: “before-say”, foretell

Ekzerco 11.4

Traduku anglen.

  1. Kion vi diris al vi?
  2. Ili lavas sin ĉiumatene, ĉu ne?
  3. Einstein estis la plej fama matematikisto.
  4. Lia genio pri matematiko evidentiĝis en frua juneco.
  5. Li estis ankaŭ bona pianisto kaj violonisto, ĉu ne?
  6. Eble ie, iam, estos eĉ pli mirinda matematikisto, kies nomon ni ankoraŭ ne scias.
  7. Ĉu vi opinias, ke la homaro detruos sin per atombomboj?
  8. Einstein timis, ke tio povus okazi.
  9. Neniu povas scii ĉion, sed ĉiu povas lerni, kaj tiel scii pli ol antaŭe.
  10. Bonvolu daŭrigi vian laboron.
  11. La kato iris en la ĝardenon kaj timigis la birdojn.
  12. Hieraŭ mi forigis grandan amason da paperoj de mia skribotablo, kaj bruligis ilin ĉiujn.

Ekzerco 11.5

Traduku esperanten.

  1. Maria is reading her book.
  2. The children love their lessons, don’t they?
  3. The sun soon dried the clothes.
  4. You must always clean your teeth.
  5. He completed his task yesterday morning, didn’t he?
  6. Have you boiled the water?
  7. (So) then please make the tea.
  8. I went out in(to) the rain, and got wet.
  9. My brother was married in March, and my sister will be married in September.
  10. Johano and Maria were married in June.
  11. I am a member of the society, and my friend will join tomorrow.
  12. When was he born?

Ekzerco 11.6

Ĉu vera aŭ malvera?

  1. Einstein naskiĝis en Majo, 1879.
  2. Kiel eta knabo li senhelpe solvis tutan libron de algebraj problemoj.
  3. Li eniris la Universitaton de Zürich por fariĝi instruistino.
  4. Li edziĝis dufoje, sed havis nur unu infanon.
  5. Li verkis plurajn gravegajn artikolojn tri jarojn post sia unua edziĝo.
  6. La “Ĝenerala Teorio pri Relativeco” ŝanĝis niajn konceptojn pri la leĝoj de la universo.
  7. Einstein laboris en Germanujo ĝis 1933.
  8. Li ludis nenian muzikan instrumenton.
  9. Li mortis en Svislando en 1955.

Dialogo: Amikoj kaj najbaroj

Hejme denove, Rikardo ka Klara babilas vespere, post la enlitiĝo de la infanoj.

(Du tagojn poste. Rikardo hejmenvenas de kunveno de la Esperanto-Grupo.)

Demandoj

  1. Kiom el la familio ĝuis siajn feriojn?
  2. Kial la ferioj faris bonon al la infanoj?
  3. Kion la gepatroj instigos la infanojn fari?
  4. Kial Rikardo devos skribi al la geamikoj de la gepatroj?
  5. Kial Klara devos skribi al Chantal?
  6. Kio okazis al Rikardo en la kunveno de la Esperantogrupo?
  7. Kial li timas?
  8. Kio okazis al ges-roj Smith kiam ili promenis sole en Francujo?
  9. Kion s-ino Smith demandis al Klara?
  10. Kio mirigis ŝin?

Vortolisto

abomen/i to abhor, loathe
akcel/i to accelerate (something); mal~i to slow (something) down, decelerate
almenaŭ at least
apart/a apart, separate, extraordinary; ~e especially
apenaŭ hardly, scarcely
arm/i to arm (with weapons); ~iloj arms, weapons
atom/o atom; ~bombo atom bomb
baston/o a stick
bomb/o bomb
ceter/a remaining; ~e besides, moreover
ĉu? are you? is it? etc.
detru/i to destroy
diven/i to guess, guess right
esplor/i to investigate, explore
fak/o compartment, department, specialization; ~ulo specialist
far/i to make; ~iĝi to become
flat/i to flatter; ~ado flattery
fraŭl/o a bachelor, an unmarried man; ~ino an unmarried girl or woman, Miss
ĝust/a right, correct, exact, precise; ~e exactly, precisely
humil/a humble
imag/i to imagine
instig/i to prompt, spur, urge
jud/o a Jew
kaĵol/i to cajole, coax; ~e coaxingly
krom besides, apart from
kun with; ~esto “being-with”: company
kutim/i to be accustomed to; ~o habit; custom; ~igi to accustom
kuz/o cousin (male)
lit/o bed; en~iĝi to go to/get into bed
leĝ/o law
memor/i to remember; ~igilo a memento, souvenir
milit/i to wage war [intr.]; ~o war
mister/o a mystery
najbar/o a neighbor
nask/i to give birth to; ~iĝi to be born
onkl/o uncle; ~ino aunt
oportun/a convenient; ~aĵoj things of convenience
parol/i to speak; al~i to address, speak to
pel/i to propel, drive
perfekt/a perfect
politik/o politics; ~a political
profund/a deep, profound
reg/i to rule, govern, control; ~istaro government
rest/i to remain; stay; ~ado a stay
revoluci/o revolution (political)
supoz/i to suppose, presume; ~eble presumably
tim/i to fear, be afraid [tr.]
trankvil/a calm, tranquil
tro too; too much; ~igi to exaggerate
turism/o tourism
verk/i to compose, write (original work)
violon/o violin (note spelling!)
viv/i to live; re~i to re-live
voj/o way, road, route; ~-erari to lose one’s way

Esprimoj

angle-parolanta English-speaking
antaŭ ol before (when followed by an action)
ĉi-jare this year
devis jam must have already
iun tagon one day
por ke in order that
unu la alian one another, each other