Ĉapitro 10: Hejma paĝo

The infinitive

To name an action or state without reference to person or time, we use a form of the verb called the infinitive. In English, infinitives are often expressed with “to” (e.g., “to be”, “to eat”, “to speak”), but in Esperanto the infinitive has a distinctive ending, -i:

esti to be
paroli to speak
manĝi to eat
sidi to sit
meti to put
stari to stand

Note: do not confuse this “to” with al, which expresses direction. Do not say al manĝi for “to eat”.

In Esperanto, as in English, there are some verbs which need another verb in the infinitive to complete their meaning. For example, we don’t say “I must something”, “I can something”, or “I am able something”, but rather “I must do something”, “I can do something”, “I am able to do something”.

This “do” — with or without “to” — is the infinitive, and is translated by fari:

Mi devas fari ion.
I must (am obligated to) do something.
Mi povas fari ion.
I can (am able to) do something.

In general, if two verbs come together, the second one will be infinitive, i.e., it will end in -i.

Prepositions with an infinitive

The ending “-ing” in English is often equal to an infinitive; so a preposition before an infinitive in Esperanto is usually translated by the corresponding preposition in English plus a word ending in “-ing”:

Anstataŭ (“instead of”)

Anstataŭ ripozi, li laboris.
Instead of resting, he worked.
Anstataŭ iri hejmen, mi iris en kafejon.
Instead of going home, I went into a cafe.

Krom (“besides”)

Li vizitis min krom viziti vin.
He visited me besides visiting you.
Krom kanti, li volis fajfi.
Besides singing he wanted to whistle.

Por

Oni bezonas horojn por prepari manĝon.
You need (one needs) hours to prepare a meal.
Mi iras al la butikoj por aĉeti terpomojn.
I’m going to the shops to buy potatoes.

Note: por with an infinitive means “in order to”. As in the above examples, the “in order” part isn’t usually translated into English.

Sen

Li foriris sen diri ion.
He left without saying anything.
Mi ne povas movi la tablon sen fari bruon.
I can’t move the table without making a noise.

The verb ending -us

The endings -as, -is, -os are used to express facts:

Mi estas viro.
I am a man.
Mi donis la monon al li.
I gave the money to him.
Ni atendos vin.
We will wait for you.

But when we express a conjecture — a mere thought or flight of fancy — we use the one ending -us. The action or state is imaginary anyway, so time does not usually enter into it:

Ho, se mi nur estus riĉa!
Oh, if only I were rich!

The -us ending is also used in conditional sentences, where the fulfillment of an action or state is dependent on a supposed, imagined condition:

Se mi estus riĉa, mi loĝus en domego.
If I were rich, I would live in a mansion.
Se vi lavus ĝin, ĝi estus pura.
If you washed it, it would be clean.

As in English, -us is also used as a polite form to express a wish or request, as if it were just a passing thought:

Mi volus aĉeti tiun jupon!
I’d like to buy that skirt!
Ĉu mi povus havi tason de teo?
Could I have a cup of tea?
Ĉu vi povus prunti al mi du dolarojn?
Could you lend me two dollars?

Word order with nur and ankaŭ

The position of these two words makes a difference to the meaning of a sentence. Consider the statement:

Mi manĝas ovojn dimanĉon matene.
I eat eggs on Sunday morning.

If we put nur before each word in turn, we get five different meanings:

Nur mi manĝas ovojn dimanĉon matene.
Only I (and nobody else) eat eggs on Sunday morning.
Mi nur manĝas ovojn dimanĉon matene.
I only eat eggs (but don’t cook them etc.) on Sunday morning.
Mi manĝas nur ovojn dimanĉon matene.
I eat only eggs (and nothing else) on Sunday morning.
Mi manĝas ovojn nur dimanĉon matene.
I eat eggs only on Sunday (and on no other) morning.
Mi manĝas ovojn dimanĉon nur matene.
I eat eggs on Sunday, but only in the morning.

The position of ankaŭ similarly affects the meaning:

Maria vidos Andreon morgaŭ matene.
Maria will see Andreo tomorrow morning.
Ankaŭ Maria vidos Andreon morgaŭ matene.
Maria, too, (as well as her father) will see Andreo tomorrow morning.
Maria ankaŭ vidos Andreon morgaŭ matene.
Maria will see (as well as hear) Andreo tomorrow morning.
Maria vidos ankaŭ Andreon morgaŭ matene.
Maria will see Andreo (along with others) tomorrow morning.
Maria vidos Andreon ankaŭ morgaŭ matene.
Maria will see Andrew tomorrow, too (as well as today) in the morning.
Maria vidos Andreon morgaŭ ankaŭ matene.
Maria will see Andrew tomorrow in the morning, too (as well as in the afternoon).

Ekzerco 10.1

Traduku anglen.

  1. Mi devas iri al la urbo hodiaŭ matene.
  2. Ĉu vi deziras aĉeti kolĉenon?
  3. Fermu la pordon, mi petas.
  4. Se mi havus aŭton, mi povus veturi pli rapide ol per biciklo.
  5. Dankon pro via letero.
  6. Mi ne havas tempon nun por respondi plene, sed mi baldaŭ povos tion fari.
  7. Anstataŭ labori en la ĝardeno, li sidas kaj legas.
  8. Tiu jupo estas tre bela, ĉu ne?
  9. Mi volus aĉeti ĝin, se mi havus la monon.
  10. Ankaŭ al mi ĝi plaĉas.
  11. Se mi estus riĉa, mi aĉetus tiom da aferoj!
  12. Jes se oni estus riĉa, oni povus aĉeti multajn aferojn sen pensi pri la kosto, ĉu ne?

Ekzerco 10.2

Traduku esperanten.

  1. Instead of beginning yesterday, he waited until today.
  2. I’ll see you this afternoon (in order) to help you.
  3. If I were you, I would go without waiting for him.
  4. Besides learning Esperanto she is also learning French (Careful! Where does ankaŭ go?).
  5. Could you help me (to) carry this, please?
  6. If I had time I could walk (piediri) to your house.
  7. I only go to (the) church on Sundays (i.e., not on other days).
  8. I went to the cinema on Saturday, and Andreo came too.
  9. I like to go to a cinema when I am free.

Ekzerco 10.3

Add nur, and then ankaŭ, in five different positions in the following sentence, and indicate the meaning of each.

  • Mi rigardos la gazeton hodiaŭ vespere.

Correlatives with i-

Correlatives starting with ki-, ti-, ĉi- and neni- can usually be expressed respectively as “what something”, “that something”, “every something” and “no something”. For example, kie “what place (where)”, tie “that place (there)”, ĉie “every place (everywhere)”, nenie “no place (nowhere)”.

Correlatives starting with i- are indefinite, and mean “some…” or “any…”. For example, ie “somewhere, anywhere”, ial “for some reason”, iom “some quantity”.

Iel, mi perdis mian mansakon.
Somehow (in some way) I’ve lost my handbag.
Ĝi devas esti ie!
It must be somewhere!
Mi iam faros ĝin.
I’ll do it sometime.

… and a favorite opening for a fairy tale:

Iam estis reĝo …
Once (upon a time) there was a king …

Affixes as independent words

Many of the prefixes and suffixes may be used as independent roots where sense permits, taking the appropriate ending. Here are the most important of those we have learned so far:

Li faris la malon.
He did the opposite.
Male, mi venos kun vi.
On the contrary, I’ll come with you.
La ina intuicio.
Feminine intuition.
Mi vidis etan muson.
I saw a tiny mouse.
Li ege miris.
He was greatly surprised.
Mi estas ano.
I am a member.
Kie estas la ejo?
Where is the place?
Tie estas la ujo.
There is the container.
Aro da birdoj.
A flock of birds.
La sekva ero estos …
The next item will be …
Li iris tien kaj reen.
He went there and back.
Inda je pli bona sorto.
Worthy of a better fate.
Mi ne indas tian honoron.
I’m not worthy of such an honor.
Tio ne estas ebla.
That is not possible.
Eble ni farus same.
Possibly we would do the same.

(The suffix -ebl is used to denote possibility: like English “-able’, “-ible”.)

Expanding other words

Similarly, the use of the particles (i.e., words normally used without an ending — correlatives, prepositions, etc.) may also be enlarged by the use of an appropriate ending. Many words can be derived in this way; here’s a small selection:

ĉiama permanent, constant
tiama of that time
tiamulo a person of the time; a contemporary
iama one-time (adj.)
tiea of that place, local
tieulo a native of the place
kialo a reason
antaŭa previous
antaŭe previously
antaŭulo predecessor
ĉirkaŭi to surround
ĉirkaŭaĵo surroundings, environs
ekstera outer, external
eksteraĵo outer part
supera superior
superulo a superior
nesuperebla insuperable
nuna present, instant
nei to deny, say no to
neebla impossible
jesi to reply in the affirmative

-ind

The suffix -ind is used to denote worthiness, merit, deserving of something:

amas loves
aminda loveable
   
faras does
farinda worth doing
   
laŭdas praises
laŭdinda praiseworthy
   
miras marvel, be surprised at
mirinda marvelous, wonderful, astonishing
   
rimarkas notice, remark, observe
rimarkinda remarkable, worth noticing
   
vizitas visits
vizitinda worth visiting

Note: the English “-able/-ible” can mean either “worthy” (-inda) or “possible” (-ebla), depending where it appears. Be careful to choose the appropriate suffix when translating into Esperanto.

Correlatives with -es

The correlatives ending in -es show possession: kies “whose (what person’s)”; ties “that one’s (of that person)”; ies “someone’s, somebody’s”; ĉies “everyone’s”; nenies “no one’s”.

Kies libro estas tiu?
Whose book is that?
Eble ĝi estas ties.
Perhaps it is that person’s.
Jen ies biciklo.
There’s someone’s bike.
Esperanto estas ĉies propraĵo.
Esperanto is everyone’s property.
Li estas nenies malamiko.
He is no one’s enemy.

Note: kies is not just a question word: la lando, kies gastoj ni estas = the country whose guests we are.

Ties is sometimes found with the meaning of “the latter’s”: Johano renkontis Arturon kaj ties amikon = Johano met Arturo and the latter’s friend.

The past participle

-ita is the ending of the (passive) past participle. It is an adjective (note the -a ending!) formed from a verb, with the meaning “(having been) -ed”.

fermi to close
fermita closed (having been closed)
   
fari to do, make
farita (having been) done, made
   
miksi to mix
miksita (having been) mixed
Kiam mi alvenis, la pordo estis fermita.
When I arrived, the door was closed.
Mi aĉetis skatolon de miksitaj legomoj.
I bought a can of mixed vegetables.

Note 1: The participle, like other adjectives, must “agree” with its noun (hence: miksitaj legomoj).

Note 2: Never put havi before this type of participle. I have closed the door = Mi fermis la pordon.

Teksto: Hejma Paĝo

En via kuirejo

recepto

Jen recepto por vi el Germanujo:

Por ĉi tiu salato ne ekzistas sezono! Preparita el freŝaj legomoj, ĝi estas aparte delikata kaj valora, sed ankaŭ dum-vintre, farita el konservitaj legomoj, ĝi bongustas. Sola ĝi estas bela antaŭmanĝo; kun blanka pano aŭ rizo ĝi fariĝas leĝera tag- aŭ vespermanĝo.

Oni bezonas: 200g* da kokidaĵo, 100g da kuirita ŝinko, 100g (aŭ malgrandan skatolon) da agarikoj, 750g da miksitaj freŝaj legomoj (aŭ en skatolo), 100g da majonezo, 1 sup-kuleron da acida aŭ dolĉa kremo, citronsukon, salon, pipron, petroselon, skatolon da artiŝokaj koroj.

Procedu jene:

La freŝajn legomojn (karotojn, pizojn, verdajn fazeolojn, florbrasikon, brokolon, ktp) purigu, lavu, pecetigu se necese kaj kuiru en salita akvo, ĝis ili estas preskaŭ molaj. Forverŝu la akvon kaj tenu por momento sub fluanta, malvarma akvo. Lasu malvarmiĝi.

La viandon, la ŝinkon kaj la fungojn tranĉu laŭplaĉe en kubetojn aŭ striojn. Maldensigu la majonezon per citronsuko kaj kremo. Spicu per salo kaj pipro kaj verŝu sur la preparitajn legomojn kaj viandon. Zorge miksu kaj metu en fridujon por unu horo.

Ornamu la pladon per malmolige kuiritaj ovotranĉaĵoj, artiŝoko-koroj kaj tomatotranĉaĵoj.

Se vi uzas konservitajn legomojn el skatolo, forverŝu la likvon kaj metu la legomojn por kelkaj minutoj en freŝan akvon.

agarik/o mushroom
artiŝok/o artichoke
brasik/o cabbage; flor~o cauliflower
citron/o lemon; ~suko lemon juice
fazeol/o bean
majonez/o mayonnaise
ov/o egg
petrosel/o parsley
pipr/o pepper
piz/o pea
riz/o rice
sal/o salt
sup/o soup
ŝink/o ham

*ducent gramojn

En ĉina kuirejo

Tradicia kuirado en Ĉinujo

Ĉinaj kuiristoj, kies arto estas tre subtila, ankoraŭ obeas regulon, kiujn Konfucio proponis jam antaŭ 2 500 jaroj! Tio ŝajnas stranga; sed se ni loĝus en Ĉinujo, eble ni farus same kiel la tieuloj.

Oni manĝas ĉefe legomojn. Viando (porkaĵo, bovidaĵo, tre malofte ŝafaĵo) estas altekosta, do oni malmulte manĝas ĝin.

La ĉinoj neniam boligas manĝaĵojn – ili rostas, stufas en tre malmulte1 da akvo, kaj fritas (rapide, je alta temperaturo, kaj en iomete2 da graso). Oni ŝanĝas la kuirmetodon laŭ la manĝaĵo – ekzemple, grasan porkaĵon oni stufas, sed malgrasan porkaĵon oni fritas.

Laŭ Konfucio, oni devas ĉiam spici la manĝaĵojn. La celo de la spicado estas forpreni malagrablajn odorojn (ekzemple fiŝan odoron) kaj emfazi la naturan guston de la manĝaĵo. Ofte oni bezonas horojn por prepari manĝon, sed nur kelkajn minutojn por manĝi ĝin.

Konsiletoj en la hejmo

Por forpreni3 globkrajonan inkon de vestoj, verŝu iom4 da lakto sur la makulon kaj leĝere, cirkle frotu per pura tolo. Poste lavu la veston.

Por forpreni sangon de naztuko, tuj metu la tukon en malvarman akvon. Se vi volas tuj lavi ĝin, agitu ĝin en la malvarma akvo ĝis la makuloj preskaŭ malaperis.

1 multe da a lot of; malmulte da a small quantity of
2 iomete da a little of
3 forpreni “away-take”; remove
4 iom da some of

gimnastiko

Por teni vin sana

Kion vi farus, se vi ricevus $50 000? Ĉu vi aĉetus idealan domon? Ĉu vi vojaĝus ĉirkaŭ la mondo? Ĉu vi dediĉus monon al la edukado de viaj infanoj? Ĉu vi donus monon al persono, kies bezono estas pli granda ol la via? Ĉu vi aĉetus belan pianon, aŭ luksan aŭton? Ĉu vi helpus iun helpindan societon? Sendu al ni viajn ideojn. Post du semajnoj, ni presos la plej interesajn el ili.

Ekzerco 10.4

Traduku anglen.

  1. Se mi ricevus kvindekmil dolarojn, mi aĉetus novan domon.
  2. Se Rikardo ricevus tiom da mono, li vojaĝus ĉirkaŭ la mondo.
  3. Kion vi farus?
  4. Ĉu vi dediĉus monon al la edukado de viaj infanoj, aŭ helpus iun helpindan societon?
  5. Klara deziras esti kaj resti sana.
  6. Ŝi faras korpajn ekzercojn ĉiutage.
  7. Mi perdis mian globkrajonon; ĝi devas esti ie, sed mi ne scias kie.
  8. Eble iu trovos ĝin kaj redonos ĝin al mi.
  9. Io nekutima okazis al mi hieraŭ.
  10. Ial, li forkuris.
  11. Kial la pordo estas fermita?
  12. La tasko estis jam farita.
  13. Anstataŭ fermi la pordon, li faris la malon.
  14. Tiu sinjoro estas ano de nia grupo.
  15. La arto de la ĉinaj kuiristoj estas tre subtila.
  16. Antaŭ dumil kvincent jaroj, Konfucio proponis regulojn, kiujn oni ankoraŭ obeas.
  17. En Ĉinujo oni manĝas ĉefe legomojn, ĉar la viando estas multekosta.
  18. Ĉu vi preferas rostitan bovaĵon aŭ rostitan porkaĵon?
  19. Ĉu plaĉas al vi salato?
  20. Oni bezonas multe pli longan tempon por prepari manĝon ol por manĝi ĝin!

Ekzerco 10.5

Traduku esperanten.

  1. What would you do if you were rich?
  2. I hope (that) I would use my money wisely.
  3. Every day I do physical exercises in front of an open window.
  4. This salad is prepared from (out of) fresh vegetables.
  5. The vegetables must be carefully washed (one must…).
  6. Would you like a cup of tea? (use “plaĉi”)
  7. Can I go there and back in one day?
  8. That could be the reason.
  9. Can I do anything to help (por helpi)?
  10. That river flows very quickly.
  11. I hope (that) the children will behave well.

Ekzerco 10.6

Respondu esperante.

  1. Kio estas la celo de la korpaj ekzercoj sur la Hejma Paĝo?
  2. Por kiu sezono estas la salato en la recepto?
  3. Kion oni devas fari unue pri la freŝaj legomoj?
  4. En kia akvo oni devas kuiri ilin?
  5. Ĝis kiam oni kuiras ilin?
  6. Kion oni devas fari pri la likvo, se oni uzas konservitajn legomojn el skatolo?
  7. En Ĉinujo, kiu proponis la regulojn, laŭ kiuj la kuiristoj ankoraŭ kuiras?
  8. Kiam li proponis ilin?
  9. Kial oni manĝas ĉefe legomojn?
  10. Kial oni spicas la manĝaĵojn?
  11. Kiel la ĉinaj kuiristoj kuiras grasan porkaĵon?
  12. Kiel ili kuiras malgrasan porkaĵon?

Dialogo: Interesaj vizitoj

Kelkajn tagon poste, dum la vespermanĝo, Klara kaj Rikardo Lang babilas kun franca paro, Martin kaj Chantal, kiuj dum la posttagmezo akompanis Andreon kaj Marian al la bestĝardeno en la Flèche.

Demandoj

  1. Pro kio ges-roj Lang dankas la francajn geamikojn?
  2. Kion ambaŭ infanoj amis en la zoologia ĝardeno?
  3. Kion faris Rikardo kaj Klara dum la infanoj vizitis la zoologian ĝardenon?
  4. Kio plej plaĉis al Klara en la urbo Angers?
  5. Kion Klara kaj Rikardo rigardis en la “Logis Barrault”?
  6. Kion sugestas Marteno pri la vespero?
  7. Kio okazas nokte en la Kastelo de Le Lude?
  8. Je kioma horo oni komencas la spektaklon tie?
  9. Kaj kiomlonge ĝi daŭras?
  10. Kial oni devas tuj ekveturi?

Vortolisto

agit/i to agitate, shake [tr.]
agrabl/a pleasant
ambaŭ both
aper/i to appear; mal~i to disappear
aŭskult/i to listen (to) [tr.]
babil/i to chat, chatter
best/o an animal; ~ĝardeno a zoo
blank/a white
bol/i to boil [intr.] ~igi to boil (something) [tr.]
brust/o chest
dediĉ/i dedicate, set aside
dens/a dense, concentrated; mal~igi to dilute, thin out
dors/o back (body part)
ekzerc/i to exercise [tr.]; ~o (an) exercise
far/i to make; ~iĝi to become
flu/i to flow; ~anta flowing
frid/a frigid, cold; ~ujo refrigerator, fridge
frit/i to fry
frot/i to rub
glob/o globe, sphere; ~krajono ball point pen (lit. “globe pencil”)
grandioz/a grand, magnificent
gras/o fat
gust/o taste; bon~a tasty
ja indeed
jen here is …; ~e as follows
kondut/i to behave
konsil/i to advise; ~o advice; ~eto a hint
kontraŭ against; ~i to oppose
korp/o body
krajon/o pencil; glob~o ball point pen (lit. “globe pencil”)
krur/o leg
kuir/i to cook [tr.]; ~isto a cook
kuler/o spoon
lakt/o milk
laŭ according to, along; ~plaĉe to your liking
lav/i to wash
legom/o vegetable
leĝer/a light (as opposed to heavy), slight
likv/o liquid
lum/o light (as opposed to dark)
makul/o a stain
man/o hand
met/i to put
miks/i to mix [tr.]
mol/a soft
naz/o nose; ~tuko handkerchief
ornam/i to adorn, decorate
par/o a pair, couple
pec/o a piece; ~et’igi to break, cut into small pieces
pentr/i to paint (a picture); ~aĵo a painting
pied/o a foot (body part)
plad/o a platter; a dish (the container, or the food served in one)
propr/a (one’s) own
dolar/o a dollar
recept/o a recipe
regul/o a rule, regulation
rok/o rock
salat/o salad
sekv/i to follow [tr.]; ~a next, following
sezon/o a season (e.g., autumn)
sol/a alone
spac/o space, room
spic/o a spice; ~i to spice, season
stri/o a strip, stripe
stuf/i to stew [tr.]
subtil/a subtle
ŝanĝ/i to change [tr.]
ŝultr/o shoulder
tapet/o tapestry
ten/i to hold, keep
tie there [correlative]; ~ulo a person of that place; a “local”
tol/o cloth, linen
tranĉ/i to cut (with knife); ~aĵo a slice
tuj immediately
unik/a unique
valor/o value; ~a valuable
varm/a warm, hot; mal~igi to cool [tr.]
ventr/o belly, abdomen
verŝ/i to pour [tr.]
vest/o a garment
vetur/i to travel (by vehicle); ek~i to set off
zorg/i to take care, worry; ~a careful